İsrailli tarixçi, "Sapiens: Bəşəriyyətin qısa tarixi" (2014) və "Homo Deus: Sabahın qısa tarixi" (2015) kitablarının müəllifi, professor Yuval Noah Harari iddia edir ki, süni intellekt insan sivilizasiyasının əməliyyat sistemini sındırıb.
Onun The Economist-də dərc olunmuş son məqaləsini dostlara təqdim edirəm:
"Süni intellekt (AI) ilə bağlı qorxular kompüter əsrinin başlanğıcından bəri bəşəriyyəti təqib edir. İndiyə qədər bu qorxular insanları öldürmək, əsarət altına almaq və ya əvəz etmək üçün fiziki vasitələrdən istifadə edən maşınlara yönəlib. Lakin son bir neçə il ərzində gözlənilməz şəkildə bəşər sivilizasiyasının sağ qalmasına təhlükə yaradan yeni süni intellekt vasitələri ortaya çıxdı. Süni intellekt sözlər, səslər və ya şəkillər olsun, dili manipulyasiya etmək və yaratmaq üçün bəzi əlamətdar bacarıqlar əldə edib.
Beləliklə, süni intellekt sivilizasiyamızın əməliyyat sistemini sındırıb.
Dil demək olar ki, bütün bəşər mədəniyyətinin özündən ibarətdir. Məsələn, insan hüquqları bizim DNT- mizə yazılmayıb. Daha doğrusu, onlar bizim hekayələr danışaraq, qanunlar çıxarmaqla yaratdığımız mədəni əsərlərdir. Tanrılar fiziki reallıqlar deyil. Daha doğrusu, onlar bizim miflər uydurmaqla və müqəddəs kitablar yazmaqla yaratdığımız mədəni əsərlərdir.
Pul həm də mədəni əsərdir. Əskinaslar sadəcə rəngli kağız parçalarıdır və bu gün pulun 90%-dən çoxu hətta əskinaslardan ibarət deyil - bu, sadəcə kompüterlərdə rəqəmsal məlumatdır. Pulun dəyərini verən bankirlər, maliyyə nazirləri və kriptovalyuta qruplarının bizə danışdıqları hekayələrdir. Sam Bankman-Fried, Elizabeth Holmes və Bernie Madoff real dəyər yaratmaqda o qədər də yaxşı deyildilər, lakin onların hamısı son dərəcə bacarıqlı hekayəçilər idi.
Qeyri-insani zəka nağıl danışmaqda, melodiyalar bəstələməkdə, təsvirlər çəkməkdə, qanunlar və müqəddəs kitablar yazmaqda adi insandan daha yaxşı olduqda nə baş verəcək? İnsanlar "Chatgpt" və digər yeni süni intellekt alətləri haqqında düşünəndə onları tez-tez nümunələr cəlb edir, məsələn, esse yazmaq üçün süni intellektdən istifadə edən məktəblilər. Uşaqlar bunu edəndə məktəb sistemi necə olacaq? Ancaq bu cür suallar böyük mənzərəni qaçırır. Məktəb esselərini unudun. 2024-cü ildə ABŞ-da keçiriləcək növbəti prezidentlik yarışını düşünün və AI alətlərinin təsirini təsəvvür etməyə çalışın, kütləvi şəkildə siyasi məzmun, saxta xəbərlər və yeni kultlar üçün yazılar hazırlamaq üçün istifadə edilə bilər.
Son illərdə "q drops" kimi tanınan anonim onlayn mesajlar ətrafında "q Anon" kultu formalaşıb. İzləyicilər bu "q damcı" larını müqəddəs mətn kimi topladılar, hörmət etdilər və şərh etdilər. Baxmayaraq ki, bildiyimizə görə, əvvəlki bütün "q damcı"ları insanlar tərəfindən tərtib edilmişdi və botlar sadəcə olaraq onların yayılmasına kömək etsə də, gələcəkdə biz tarixdə ilk kültləri görə bilərik ki, onların ehtiramlı mətnləri qeyri-insani ağıl tərəfindən yazılmışdır. Tarix boyu dinlər öz müqəddəs kitabları üçün qeyri-insani mənbə iddiasında olublar. Tezliklə bu, reallığa çevrilə bilər.
Daha prozaik səviyyədə, biz tezliklə abort, iqlim dəyişikliyi və ya Rusiyanın insan olduğunu düşündüyümüz, lakin əslində süni intellekt olan canlılarla Ukraynaya hücumu haqqında uzun onlayn müzakirələr apara bilərik. Məsələ burasındadır ki, süni intellekt botunun fikrini dəyişməyə vaxt itirmək bizim üçün tamamilə mənasızdır, o zaman ki, süni intellekt mesajlarını bizə təsir etmək şansı o qədər dəqiqliklə öyrənə bilir.q
Süni intellekt öz dil qabiliyyəti sayəsində insanlarla intim əlaqələr qura və fikirlərimizi və dünyagörüşlərimizi dəyişdirmək üçün yaxınlıq gücündən istifadə edə bilər. Süni intellektin özünəməxsus şüuruna və ya hisslərinə malik olduğuna dair heç bir əlamət olmasa da, süni intellekt onlara emosional bağlılıq hiss etdirə bilərsə, insanlarla saxta yaxınlıq yaratmaq kifayətdir. 2022-ci ilin iyun ayında Google mühəndisi Blake Lemuan, üzərində işlədiyi "La mda AI chat" botunun həssas olduğunu açıq şəkildə bildirdi. Mübahisəli açıqlama ona işi bahasına başa gəldi. Bu epizodla bağlı ən maraqlısı heç də cənab Lemuanın açıqlaması deyildi, yəqin ki, yalan idi. Əksinə, bu, onun AI chatbot üçün gəlirli işini riskə atmağa hazır olması idi. Əgər süni intellekt insanları bunun üçün işlərini riskə atmağa vadar edə bilirsə, başqa nə ilə məşğul ola bilər?
Zəkalar və ürəklər uğrunda gedən siyasi mübarizədə intimlik ən təsirli silahdır və süni intellekt milyonlarla insanla intim münasibətləri kütləvi şəkildə yaratmaq qabiliyyətini yenicə əldə edib. Hamımız bilirik ki, son on ildə sosial media insan diqqətini idarə etmək üçün döyüş meydanına çevrilib. Yeni nəsil süni intellektlə döyüş meydanı diqqətdən yaxınlığa keçir. Süni intellekt mübarizə aparanda insan cəmiyyəti və insan psixologiyası nə olacaq, bizimlə saxta intim münasibətlər uğrunda mübarizədə süni intellekt, sonra bizi müəyyən siyasətçilərə səs verməyə və ya müəyyən məhsullar almağa inandırmaq üçün istifadə edilə bilərmi?
“Saxta yaxınlıq” yaratmadan belə, yeni AI alətləri fikirlərimizə və dünyagörüşlərimizə böyük təsir göstərəcək. İnsanlar universal hər şeyi bilən oracle kimi bir AI məsləhətçisindən istifadə etməyə başlaya bilərlər. Təəccüblü deyil ki, Google dəhşətə gəlir. Oracle soruşa bildiyiniz halda niyə axtarmalısınız? Xəbərlər və reklam sənayeləri də dəhşətə gəlməlidir. Mən oracle –dən mənə ən son xəbərləri söyləməsini xahiş edə bildiyim halda niyə qəzet oxumalıyam? Və mən sadəcə oracle-dən hansı əşyanı almaq istədiyim soruşa bildiyim halda reklamın nə mənası var?
Və hətta bu ssenarilər də ümumi mənzərəni əks etdirmir. Haqqında danışdığımız şey potensial olaraq bəşəriyyət tarixinin sonu deməkdir. Hekayənin sonu deyil, sadəcə insanların dominant olduğu hissənin sonu. Tarix biologiya və mədəniyyətin qarşılıqlı əlaqəsidir; yemək və cinsiyyət kimi şeylərə olan bioloji ehtiyaclarımız və istəklərimizlə dinlər və qanunlar kimi mədəni yaradıcılığımız arasında. Tarix qanunların və dinlərin qida və cinsi formalaşdırdığı prosesdir.
Süni intellekt mədəniyyəti ələ keçirib hekayələr, melodiyalar, qanunlar və dinlər yaratmağa başlayanda tarixin gedişatı necə olacaq? Çap maşını və radio kimi əvvəlki vasitələr insanların mədəni ideyalarını yaymağa kömək edirdi, lakin onlar heç vaxt özlərinə məxsus yeni mədəni ideyalar yaratmadılar. Süni intellekt əsaslı şəkildə fərqlidir. Süni intellekt tamamilə yeni ideyalar, tamamilə yeni mədəniyyət yarada bilər.
Əvvəlcə süni intellekt, çox güman ki, körpəlikdə öyrədildiyi insan prototiplərini təqlid edəcək. Ancaq hər keçən il süni intellekt mədəniyyəti cəsarətlə heç bir insanın getmədiyi yerə gedəcək. Minilliklər boyu insanlar başqa insanların xəyallarında yaşayırlar. Önümüzdəki onilliklərdə özümüzü yad bir zehnin xəyallarında tapa bilərik.
Süni intellekt qorxusu bəşəriyyəti yalnız son bir neçə onillikdə təqib edir. Ancaq minilliklər ərzində insanlar daha dərin bir qorxu ilə təqib edilir. Hekayələrin və şəkillərin zehnimizi manipulyasiya etmək və illüziyalar yaratmaq qabiliyyətini həmişə yüksək qiymətləndirmişik. Beləliklə, qədim zamanlardan insanlar illüziyalar aləmində tələyə düşməkdən qorxurdular.
17-ci əsrdə Rene Dekart qorxurdu ki, bəlkə də pis bir iblis onu illüziya aləmində tələyə salıb, gördüyü və eşitdiyi hər şeyi yaradıb. Qədim Yunanıstanda Platon, bir qrup insanın boş divara baxan bir mağarada ömürlük zəncirləndiyi məşhur "Mağara alleqoriyasından" danışdı. Bu, bir ekran. Bu ekranda onlar proqnozlaşdırılan müxtəlif kölgələri görürlər. Məhkumlar orada gördükləri illüziyaları reallıq kimi qəbul edirlər.
Qədim Hindistanda Buddist və Hindu müdrikləri qeyd edirdilər ki, bütün insanlar Mayya - illüziya aləmində tələyə düşüb yaşayırlar. Adətən reallıq kimi qəbul etdiyimiz şey çox vaxt öz zehnimizdəki uydurmadır. İnsanlar bu və ya digər illüziyaya inandıqları üçün bütövlükdə müharibələr apara, başqalarını öldürə və özlərini öldürmək istəyiblər.
Süni intellekt inqilabı bizi Dekartın iblisi, Platonun mağarası, Maya ilə üz-üzə qoyur. Ehtiyatlı olmasaq, qopara bilməyəcəyimiz bir illüziya pərdəsi arxasında tələyə düşə və ya hətta onun mövcud olduğunu dərk edə bilərik.

Oruc Mustafayev