İlk dəfə dağa və ya dəniz sahilinə ayaq basan adam  möhtəşəm təbiətin əsrarəngiz gözəllliyi və  füsnkarlığına valeh olur. Tezliklədə bu heyranlıq insanın planetmizin dərin qatlarında gizlənən  və yer  səthində özünü büruzə verən  möhtəşəm  qüvvələrin əzəməti  önündə  səcdə etməsi ilə əvəzlənir.

Həmin an “görəsən burada uzaq keçmişlərdə nə baş vermişdir?“ sualı meydana çıxır.Tutalım necə ola bilər ki, çay yamac boyu  rast gəldiyi süxurları “mişarlayaraq” yumuş və 100 m-lərlə dərinliyi olan  dərələr açmışdır.

Dağlarda, dənizlərin  uçurumlu sahil ərazilərində,  çay vadilərində  dağ süxurlarının layları üzə çıxır. Laylarda çox vaxt horizontal, bəzən  maili, hərdən isə anlaşılmaz dərəcədə qırışmış vəziyyətdə  yatırlar. Geologiyadan, təbiətin sirlərindən agah olmayan adam üçün bu vəziyyəti və  bunun başvermə səbəbini anlamaq çətindir. O, sadəcə bu gözəlliyə heyran ola bilər, lakin, təbii laylanma geoloqa-yatmış süxurların “dilini” bilən insana-həmin  ərazidə vaxtilə hökmsürən fiziki-coğrafi şərait, uzun illər boyu davam edən  geoloji proseslər barədə maraqlı hekayələr nəql edir.

Əslinə  baxanda qat-qat, lay-lay  toplanmış dağ süxurları planetimizin keçmişi  barədə sirləri nəql edən daş kitabələrdir. Hər bir layda və yaxud lay  dəstəsində bu tarix bəzən bizə  bəlli  olmayan  müəyyən seçimlərlə, işarələrlə qeyd olunub. Təbiətin öz əli ilə yazılmış  həmin “kitabı”  oxumağı bacaran geoloq onlarla, hətta yüzlərlə milyon yaşı olan keçmişin tarixini bərpa edə  bilir. Soruşula bilər ki, bəs bu müasir geoloqa gərəkdirmi? Sən demə,  geoloqlar planetimizin keçmişini müəyyənetməklə, gələcəkdə baş verə biləcək prosesləri də proqnozlaşdıra bilirlər.

Bu günkü geologiya Yerin quruluşunu,  maddi tərkibini, formalaşma tarixini və Yerdə gedən geoloji prosesləri öyrənən qohum elmlərin funtamental toplusudur.

Geologiyanın dinamiki (ümümi) geologiya, tektonika, tarixi geologiya, mineralogiya, petroqrafiya, kristalloqrafiya, paleontologiya, geofizika, geokimya, faydalı qazıntı yataqlarının geologiyası ,mühəndisi geologiya, dəniz geologiyası, kosmikgeologiya və s. kimi müxtəlif qolları  birgə fəaliyyət göstərir.

Geoloji biliklər bizim planetimizin inkişaf qanunauyğunluqlarını müəyyə etməyə,  bir çox faydalı qazıntı yataqlarını aşkar və istismar etməyə imkan verir.

Geologiya, bizə yer səthində baş verən prosesləri dərindən anlamağa, dağ süxurlarının əmələgəlmə qanunauyğunluqlarını, həmçinin dəniz və okeanların, dağların, düzənliklərin və s. yaranmasını bilməyə  kömək edir.

Fövqəladə halların baş vermə səbəblərinin  öyrənilməsi bizə təbiətin qorxunc və dağıdıcı  qüvvələri qarşısında qorxmamağı tövsiyyə edir. Çünki qorxu o zaman başverir ki,  hadisələrin səbəbləri və miqyası bəlli olmur. Yer planetində  hər şey daxili və xarici geoloji qüvvələrin təsirindən asılıdır. Bu dəyişikliklərin sürəti müxtəlifdir.İlk baxışda adama”əbədi”görünən dağ silsilələri, vulkanlar, dərələr, çaylar və dənizlər zaman keçdikcə  dəyişir, lakin, bu dəyişiklik o qədər yavaş  gedir ki,onu nəinki  bizim hər birimiz,heç bir neçə ardıcıl nəsil də hiss etmir.

Lakin, bəzi geoloji proseslərin ani olaraq baş verməsi nəticəsində böyük fəlakətlər  törənir. Yerin bəzi guşələrində  güclü zəlzəzələlər, subasmaları, smerçlər, tayfunlar baş verir ki, bütün bunlar da binaların, nəqliyyat şəbəkələrinin  dağılmasına və insan tələfatına səbəb olur.

Vulkanların fəaliyyəti təbiətdə ən dağıdıcı və dəhşətli  hadisələrdir.Belə ki, İtaliyadaki  Vezuvi və Etna, İndoneziyadakı Krakatau və ABŞ-dakı Katmaya vulkanlarının fəaliyyətinin nəticələriçox insanlara bəllidir. Adətən, əksər hallarda vulkanların püskürməsi insanlara bədbəxtlik və dağıntılar gətirir.Eyni zamanda vulkanlarbaş verdiyi ərazilərin torpağının məhsuldarlığı  qat-qat artır.

İnsan cəmiyyətinin ehtiyacları üçün ən zəruri olan nemətlərdən  biri də mineral resurslardır.Bəşəriyyət öz tarixi boyu faydalı qazıntıların çıxarılması,emalı və istifadə olunmasıiləəlaqədar bir çox sadə və mürəkkəb texnologiyalar   işləyib hazırlamışdır.Metalları,yanacağı, gübrələri, inşaat materiallarının, kimya sənayesi  üçün zəruri olan materialların hamısını bizə doğma Yer vermişdir. Lakin,onlarınhamısını aşkar etmək və bəşəriyyətin xidmətinə təqdimetmək üçün geologiyanı dərindən bilmək və xüsusi  geoloji tədqiqatların aparılması vacibdir.

Faydalı qazıntılar şaxtalar, karxanalar və buruq quyuları vasitəsilə çıxarılır. Yüksək  istehsal  gücünə malik olan  mexanizmlər  tədbiq etməklə yerin təkindən böyük miqdarda  qiymətli  kompanentlər çıxarılır.Lakin,həmin faydalı qazıntılar uzaq keçmişlərdə onlarla milyon illər ərzində təşəkkül tapmışlar.Bəzi mineral xammal növlərinin uzun müddət və intensiv çıxarılması onların ehtiyatlarının tükənməsinə gətirib çıxarmışdır.Bu isə insanların yer təki sərvətlərindən israfçılıqla  istifadə etməsinəticəsindəbaş vermişdir.Bununla yanaşı,faydalı qazıntıların yer təkindən çıxarılmasını nəinki dayandırmaq,heç azaltmaq da  olmaz,ona görə ki, sənaye və kəndtəsərrüfatı  məhsullarının istehsalıbilavasitə  mineral-xammal bazasının zənginliyi ilə əlaqədardır.

Buna görədə bəşəriyyət qarşısında faydalı qazıntıların çıxarılması ilə əlaqədar;  yer təkindən faydalı kompanentlərin çıxarılmasının  daha səmərəli üsullarının tapılib  tətbiq olunması və  əvvəllər əhəmiyyətsiz sayılan kasıb filizlərin istismara  cəlb olunması üçün yeni texnologiyaların  hazırlanıb   tədbiq edilməsi kimi iki vacib  problem durur.

Təbiət və  İnsan münasibətlərinin sivil qaydada qurulması - dağ mədən müəssisələrinin  işlədilməsi zamanı yer təkinin və ətraf mühütün mühafizəsi  qaydalarına əməl olunması  bu problemin  həlli üçün  əsas şərtlərdəndir.

Hazırda geologiya inkişaf etmiş təbiət elmlərindən biridir.Geologiyada dəqiqfiziki və kimyəvi tədqiqat metodlardan istifadə  və ən yeni texnikanın tədbiqi,onunəsas sahələrindən olan mineralogiya və kristalloqrafiyanın  da imkanlarını  olduqca genişləndirmişdir.Nəticədə  yeni-yeni  minerallar kəşf olunur,kimyəvi elementlərarasında movcud  olan mürəkkəb əlaqələr aydınlaşdırılır.

Son zamanlar geologiya elmində baş vermiş iri dəyişiklər geoloji tədqiqatlarınistiqamətini də dəyişmiş və təbiət elmləri sahəsində   mövcud təsəvvürlərin  genişlənməsinə səbəb olmuşdur.Bu həm də  o deməkdir ki, geoloqlar,  planetmizi bütöv şəkildə, vahid və qlobal  olaraq qəbul edir və öyrənirlər.

Artıq geologiyanın yeni sahəsi olan kosmik geologiya inkişafdadır.Geoloqlar Günəş sistemi  planetlərini , onların mineralogiyasını,geokimyasını və struktur-geoloji vəziyyətini tədqiq edirlər.Bu işdə  geologiyaya  kosmik cihazlar vasitəsiləmüxtəlif planetlərdən (Venera və Mars) və Aydan  götürülmüş nümunələr kömək edir.

Bununla yanaşı insanları mineral-xammal resursları ilə təmin etmək vəzivəsini həll etmək bəşəriyyətin qarşısında  gələcəkdə ən vacib  problemlərdən biri olaraq durur. Bəşəriyyət bu problemi həll etmək iqtidarındadır.Amma, bundan ötrü bütün dünya ölkələrinin bu sahədə  səylərinin birləşdirilməsi vacibdir.

Ağamahmud Səmədov