“Bəzən sadəcə xoş təsadüf nəticəsində şans portağalı sizin çalmanıza düşür...”
"Üzvi kimyadakı mürəkkəblik həyatın kimyasında əks olunur... biz yalnız üzvi kimya haqqında bildiklərimizin başlanğıcını cızırıq"
“Hər şeyin necə işlədiyini başa düşmək çox çətin, eyni zamanda çox faydalı bir təcrübədir".
5 oktyabr 2022-ci il tarixində kimya üzrə Nobel Mükafatına layiq görülən Morten Meldal Nobel Mükafatları Komitəsinin baş elmi direktoru Adam Smitə müsahibə verib. Nobelprize.org saytına müsahibəsində Morten Meldal kimyaya reallığı təsvir etmək üçün necə baxdığını təsvir edir. O deyir ki, bu, gənclərin müraciət etməli olduğu bir sahədir, çünki "hər şeyin necə işlədiyini başa düşmək çox çətin, eyni zamanda çox faydalı bir təcrübədir". Və imkanlar sonsuzdur: "Biz yalnız üzvi kimya haqqında anlayışımızın başlanğıcını cızırıq."
Müsahibənin stenoqramı
Adam Smit: Salam. Mənim adım Adam Smitdir, Nobelprize.org saytından zəng edirəm. Çoxlu təbriklər.
Morten Meldal: Çox sağ olun. Bəli, bunu heç gözləmirdim. Bu, həqiqətən sürpriz idi.
AS.: Yəni, təbii ki, birinci sual odur ki, xəbər sizə necə çatıb?
MM: Bu səhər mənə Nobel Komitəsindən zəng gəldi, təbrik etdilər. Bu mükafatı çoxdan tanıdığım Carolyn Bertozzi, həmçinin bir neçə dəfə ziyarət etdiyim Barry Sharpless ilə birlikdə qazandığımı öyrəndim, onların hər ikisini çox yaxşı tanıyıram.
AS: Doğrudan da, necə də gözəldir. Bəs xəbəri eşidəndə ilk hərəkətiniz və ya reaksiyanız necə oldu?
MM: Bu, gözlənilməz, tamamilə sürpriz oldu və mən... bilirsiniz, məncə, çox həyəcanverici, maraqlı olan çoxlu araşdırmalar var və bəzən sadəcə xoş təsadüf nəticəsində şans portağalı sizın çalmanız a düşür və sizdə çox yaxşı bir ideya var ki, bu ideya bir çox insana onların tədqiqatlarında kömək edə və həyatı asanlaşdıra bilər. Belə də oldu. Və bu mənimlə də bu, baş verdi. Beləliklə, bu, etdiyimiz çox təsadüfi bir kəşf idi. Nəticələrimizi təhlil edərək gördük ki, qəribə bir şeylər baş verir və bu, çox faydalı oldu.
AS: Həqiqətən, bəli, demək istəyirəm ki, klik kimyası reaksiyaların asanlığını dəyişdirir.
MM: Bəli. Tamamilə yeni üzvi reaksiyalarınız olduqda, bu sahəni tamamilə dəyişə bilər. Və bu hadisədə baş verənlər budur.
AS.: Üzvi kimya sahəsində görülən bütün işlərə baxmayaraq, yeni üzvi reaksiyaların yaranması heyrətamiz deyilmi?
MM: Bəli, çünki reallıq biz kimyaçıların təsəvvür edə bildiyimizdən qat-qat mürəkkəbdir və hər zaman yeni şeylər ortaya çıxır və həmişəlik belə olacaq. Və düşünürəm ki, hər şeyi bilə biləcəyimiz bir yol yoxdur. Üzvi kimyanın mürəkkəbliyi isə həyat mürəkkəbliyi ilə də özünü göstərir. Bu kompleks çox-çox yüksəkdir. Və məncə, biz ancaq üzvi kimya haqqında anlayışımızın başlanğıcını cızırıq.
AS: Belə naməlum kainatı araşdırmaq necə də gözəldir. Hər səhər laboratoriyaya girəndə sizi hərəkətə gətirən budurmu?
MM: Bəli, əslində belədir. Hal-hazırda çox maraqlı olan bir şey üzərində işləyirəm. Həm də yeni şeylər. Düşünürəm ki, kimya ilə maraqlanan və işləyən hər kəs mükafatlandırılacaq, çünki bu çox maraqlı sahədir. Bu, əslində bizim reallığımızı təsvir edir və bu səbəbdən kimya bu qədər vacibdir.
AS: Bu, çox gözəl məqamdır, çünki ümumiyyətlə insanlar - onunla məşğul olmayanlar kimyaya bəzən bir az mənfi baxırlar. Kimyəvi maddələrin təsirindən narahatdırlar.
MM: Bəli.
AS: Amma bunu reallığımızı araşdırmaq kimi təsvir etmək... ona tamamilə fərqli bir meyl qoyur.
MM: Bəli və əslində ona görədir ki... Yəni, demək istəyirəm ki, həqiqətən iki fundamental elm var, o da kimya və fizikadır. Çünki kimya və fizika hər yerdə baş verənləri təsvir edir, digər elm sahələri isə - biologiya və s. həyatı və öz həyatımızı dərk etmək üçün maraqlı və vacibdir. Lakin bu, kimyada olduğu kimi reallığın əsas anlayışı deyil.
AS: Sizin Barry Sharpless ilə birlikdə kəşf etdiniyiz bu mükafat Nobel komitəsinin prez- relizində “klik kimyasının tacındakı mirvarı” kimi təsvir edilir. Amma müstəqil olaraq çalışaraq, bunun tamamilə əsaslı bir kəşf olduğunu anladınızmı?
MM: Bəli, çünki biz baş verməsi mümkün olmayan bəzi reaksiyalar etdik və məsələn, çox reaktiv turşu xloridlərini götürdük və sonra tərkibində azid olanları reaksiyaya verdik, turşu xloridlərinə toxunmadan (çox reaktiv funksiyadır) alkinlərlə reaksiya verdik. Buna görə də dərhal gördük ki, bu, digər kimyəvi maddələr üçün tamamilə ortoqonaldır və böyük potensiala malik olacaq
AS: Klik kimyasını bu qədər xüsusi edən şeylərdən biri odur ki, bu, digər reaktiv qruplar ətrafda olarkən baş verə bilər, lakin onlar bundan təsirlənmirlər.
MM: Bəli, mən bu layihədə çalışmış və kəşfdə çox fəallıq göstərmiş doktorant Kristian Tornöyi də qeyd etməliyəm.
AS: Təşəkkür edirəm. Kimyanı karyera kimi düşünən gənclərə nə deyərdiniz?
MM: Mən deyərdim ki, bu, çox maraqlı sahədir, çünki orada çoxlu ekzistensializm var, ona görə də hər şeyin necə işlədiyini başa düşmək çox çətin, eyni zamanda çox faydalı bir təcrübədir.
AS: Çox gözəl. Ümid edək ki, bu Mükafat daha çox insanı sahəyə girməyə təşviq edəcək. Bunun kişi və qadın laureatları birləşdirən bir Mükafat olması hər kəsi çox həvəsləndirir.
MM: Bəli, bəli, çox gözəldir. Mən Karolini çoxdan tanıyıram və o, fantastik tədqiqatçıdır.
AS: Onu bir tədqiqatçı kimi xüsusi edən nədir, nə deyərdiniz?
MM: O, həm kimya, həm də biologiya haqqında belə geniş biliyə malikdir və biologiyanı başa düşmək üçün kimyəvi biliklərindən çox gözəl şəkildə istifadə etməyi bilir.
AS: Anlayışın bu təməl bazası çox vacibdir, elə deyilmi?.
MM: Bəli.
AS: Sizinlə danışmaqdan böyük zövq aldım, çox sağ olun və təbrik edirəm.
MM: Çox sağ olun. Adam, səninlə sonra danışacağam.
AS: Sağ ol.
MM: Sağ ol.

Oruc MUSTAFAYEV