Elmin səsi cəmiyyətdə daha gur eşidilməlidir!

2026-cı ilin Nobel mükafatları elan olundu. Dünyanın bir çox ölkəsində alimlər, mütəxəssislər bu mükafatlara layiq görülən elmi kəşflərin mahiyyətini izah edir, onların bəşəriyyət üçün əhəmiyyətini geniş ictimaiyyətə çatdırmağa çalışırdılar. Bu, həm də elmin populyarlaşdırılmasına, cəmiyyətdə elmi düşüncənin gücləndirilməsinə xidmət edirdi.
Bəs bizim alimlərimiz niyə susdu? Nobel kəşfləri ətrafında ictimai müzakirələrə, elmi izahlara niyə az rast gəldik?
Bu suallardan çıxış edərək 2026-cı ilin Nobel kəşflərindən, onların mahiyyətindən və gələcək üçün vəd etdiklərindən danışmağa qərar verdik. Çünki elmin səsi cəmiyyətdə daha gur eşidilməlidir!
Fiziologiya və tibb - Beyinə işıq salan kəşf
2026-cı ilin fiziologiya və tibb üzrə Nobel mükafatı amerikalı alim Karl Deisseroth, alman alimləri Peter Hegemann və Georg Nagelə verildi. Onlar “işıqla idarə olunan ion kanalları və optogenetika ilə bağlı kəşflərinə görə” Nobel mükafatına layiq görüldülər. Qərar 5 oktyabrda İsveçin Karolinska İnstitutunun Nobel Assambleyası tərəfindən elan edilib.
İlk baxışda mürəkkəb səslənən elmi kəşfin arxasında son dərəcə sadə, lakin inqilabi bir fikir dayanır: beyindəki ayrı-ayrı sinir hüceyrələrinin fəaliyyətini işıq vasitəsilə idarə etmək mümkündür. Məhz bu ideya müasir neyroelmin ən mühüm tədqiqat üsullarından birinə – optogenetikaya yol açıb.
Beyində “işıq düyməsi” necə yarandı?
Beynimiz milyardlarla sinir hüceyrəsinin – neyronların – mürəkkəb şəbəkəsindən ibarətdir. Bu hüceyrələr bir-biri ilə elektrik və kimyəvi siqnallar vasitəsilə əlaqə saxlayır. Alimlər uzun illərdir yaddaşın necə formalaşdığını, emosiyaların haradan yarandığını, davranışlarımızın hansı neyron şəbəkələri ilə bağlı olduğunu araşdırırlar. Lakin burada fundamental problem vardı: beyində müəyyən bir neyron qrupunun fəaliyyətini dəqiq şəkildə “yandırmaq” və ya “söndürmək” necə mümkün olsun?
2026-cı ilin Nobel laureatlarının işi məhz bu suala cavab verdi. Peter Hegemann və Georg Nagel əvvəlcə birhüceyrəli yosunların işığı necə “hiss etdiyini” araşdırdılar. Onların tədqiqatları işıqla aktivləşən xüsusi zülalların – ion kanallarının mövcudluğunu və funksiyasını üzə çıxardı. Bu zülallar işıqla qarşılaşdıqda hüceyrə membranından ionların keçməsinə imkan verir və nəticədə hüceyrənin elektrik vəziyyəti dəyişir. Bu kəşf sonradan daha böyük bir ideyanın əsasını qoydu: əgər işıqla idarə olunan bu zülalları sinir hüceyrələrinə yerləşdirmək mümkündürsə, onda həmin neyronların fəaliyyətini də işıqla idarə etmək olar.
Yosundan beyinə
Elm tarixində bəzən böyük sıçrayışlar müxtəlif elmi sahələrin kəsişməsində baş verir. Bu Nobel mükafatı da belə nümunələrdəndir. Hegemann və Nagelin yosunlarda aşkar etdiyi işığa həssas mexanizmlər Karl Deisserothun rəhbərlik etdiyi tədqiqatlarda neyronların idarə olunması üçün istifadə edildi. Deisseroth bu yanaşmanı inkişaf etdirərək işıq vasitəsilə ayrı-ayrı sinir hüceyrələrinin fəaliyyətinin aktivləşdirilməsi və ya dayandırılması üçün yeni metodun – optogenetikanın formalaşmasına böyük töhfə verdi. Nəticədə tədqiqatçılar canlı orqanizmdə konkret neyronların fəaliyyətini yüksək dəqiqliklə idarə edə bilməyə başladılar. Beləliklə, elm üçün yeni bir “idarəetmə dili” yarandı:
işıq → ion kanalı → neyron → elektrik siqnalı → davranış və ya fizioloji proses.
Bu sadə ardıcıllıq beynin ən mürəkkəb proseslərini araşdırmaq üçün güclü alətə çevrildi.
Optogenetika nəyi dəyişdi?
Optogenetikanın əsas üstünlüyü onun dəqiqliyidir. Əvvəllər alimlər müəyyən beyin sahəsinə müdaxilə etdikdə həmin ərazidəki çoxsaylı hüceyrələr eyni vaxtda təsirlənə bilərdi. Bu isə konkret neyronun və ya neyron qrupunun hansı funksiyanı yerinə yetirdiyini müəyyənləşdirməyi çətinləşdirirdi. Optogenetika isə seçilmiş hüceyrələri işıqla idarə etməyə imkan verir. Bu texnologiyanın köməyi ilə alimlər beyində müxtəlif neyron şəbəkələrinin yaddaş, emosiyalar, hərəkət və davranışla əlaqəsini daha dəqiq araşdırmağa başlayıblar. Başqa sözlə, optogenetika alimlərə beyində “nə baş verir?” sualından əlavə, daha mühüm bir sual vermək imkanı yaradıb: “Bu hüceyrəni indi işə salsaq, nə baş verəcək?”. Bu fərq neyroelm üçün fundamental əhəmiyyət daşıyır.
Kəşfdən müalicəyə doğru
Nobel mükafatı yalnız fundamental elmə verilən qiymət deyil. Bu kəşfin tibbi tətbiqləri də artıq araşdırılır. Optogenetik yanaşmalar xüsusilə sinir sistemi xəstəliklərinin və görmə pozuntularının öyrənilməsi və müalicəsi istiqamətində maraq doğurur. Məsələn, retinal xəstəliklər nəticəsində işığa həssaslığını itirmiş hüceyrələri optogenetik üsullarla yenidən işığa cavab verən vəziyyətə gətirmək üzərində klinik tədqiqatlar aparılır. 2021-ci ildə optogenetik terapiyanın görmə qabiliyyətini ciddi şəkildə itirmiş xəstədə müəyyən funksional nəticə yaratması barədə mühüm klinik nəticələr də dərc edilmişdi. Bu istiqamət hələ tam formalaşmış müalicə üsulu kimi təqdim edilə bilməz. Lakin fundamental kəşfin laboratoriyadan klinik tədqiqatlara doğru hərəkət etməsi elmin cəmiyyət üçün potensial əhəmiyyətini göstərir.
Üç alim, bir elmi inqilab
2026-cı il Nobel mükafatının mühüm xüsusiyyətlərindən biri də üç alimin elmi yollarının bir-birini tamamlamasıdır.
Peter Hegemann və Georg Nagel işığa həssas ion kanallarının öyrənilməsində əsas kəşfləri həyata keçiriblər.
Karl Deisseroth isə bu fundamental biliklərin neyronların işıq vasitəsilə idarə edilməsində istifadə olunmasına və optogenetikanın inkişafına mühüm töhfə verib.
Bu mənada 2026-cı ilin Nobel mükafatı bir laboratoriyanın və ya bir kəşfin deyil, fundamental biologiyadan neyroelmə, oradan isə potensial tibbi tətbiqlərə uzanan elmi zəncirin mükafatıdır.
“Beynin qapısını” açan texnologiya
İnsan beyni hələ də elmin ən böyük sirlərindən biridir. Yaddaşın necə saxlanması, emosiyaların necə formalaşması, qərarların necə qəbul edilməsi və müxtəlif psixi proseslərin hansı neyron şəbəkələri ilə bağlı olması barədə çox şey bilsək də, cavabsız suallar daha çoxdur. Optogenetika bu sualların hamısına cavab vermir. Amma alimlərə həmin sualları daha dəqiq şəkildə vermək və sınaqdan keçirmək üçün yeni imkan yaradır. Məhz buna görə 2026-cı il Nobel mükafatının mesajını yalnız “işıqla neyronların idarə olunması” kimi başa düşmək kifayət deyil. Burada söhbət daha böyük bir elmi dəyişiklikdən gedir: insan beyni haqqında müşahidədən idarəolunan eksperiment mərhələsinə keçiddən.
Nobel mükafatının əsas mesajı
2026-cı ilin fiziologiya və ya tibb üzrə Nobel mükafatı elmə bir daha göstərir ki, böyük tibbi sıçrayışlar bəzən birbaşa xəstəlik axtarışından deyil, fundamental suallardan başlayır. Kim düşünə bilərdi ki, birhüceyrəli yosunun işığa reaksiyasını öyrənmək gələcəkdə insan beynindəki neyronların fəaliyyətini idarə etmək üçün texnologiyanın əsasına çevriləcək?
Hegemann və Nagelin fundamental biologiya sahəsindəki araşdırmaları ilə Deisserothun neyroelm istiqamətindəki fəaliyyəti məhz belə bir elmi yolun mümkün olduğunu göstərdi.
2026-cı ilin Nobel mükafatı bizə işığın yalnız görmək üçün deyil, həm də beynin fəaliyyətini anlamaq üçün bir vasitəyə çevrilə biləcəyini göstərdi. Və bəlkə də bu Nobel hekayəsinin ən mühüm cümləsi belə səslənir: Bəzən insan beyninin ən qaranlıq sirlərinə aparan yolun başlanğıcında bir işıq dayanır.

Oruc Mustafayev